Tổng Quan Về Trọng Tài Thương Mại Quốc Tế

Trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế ngày càng phát triển, trọng tài thương mại quốc tế đã trở thành một công cụ quan trọng để giải quyết các tranh chấp phát sinh trong quan hệ thương mại xuyên biên giới. Với tính linh hoạt và khả năng đáp ứng yêu cầu bảo mật, phương thức này ngày càng được các doanh nghiệp và tổ chức quốc tế lựa chọn, góp phần tạo ra môi trường kinh doanh an toàn và minh bạch. Trong bài viết này, INTER JUSTICE sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về trọng tài thương mại quốc tế năm 2024, từ khái niệm, vai trò đến các cơ chế pháp lý và loại hình trọng tài phổ biến.

1. Khái niệm trọng tài thương mại quốc tế

Trọng tài thương mại quốc tế là phương thức giải quyết các tranh chấp phát sinh từ các quan hệ Tư pháp quốc tế, nhất là các mối quan hệ thương mại quốc tế mà pháp luật cho phép giải quyết được bằng trọng tài. Theo phương thức này, các bên sẽ nhất trí thỏa thuận với nhau là sẽ đưa vụ tranh chấp ra giải quyết tại một địa chỉ cơ quan trọng tài nhất định nào đó.

Tổ chức trọng tài giải quyết tranh chấp mang tính chất quốc tế khi nó thể hiện một trong ba dấu hiệu được nêu rõ trong Khoản 3 Điều 1 Luật thương mại quốc tế như sau:

• Các bên tham gia vào thỏa thuận trọng tài là các bên có trụ sở ở các nước khác nhau vào thời điểm thực hiện ký kết thỏa thuận trọng tài;
• Một trong những địa điểm sau đây nằm ngoài lãnh thổ mà ở đó các bên có trụ sở: nơi tiến hành việc tố tụng trọng tài, nếu nơi này được quy định trong thỏa thuận trọng tài hoặc được xác định căn cứ dựa theo thỏa thuận đó;
• Mọi địa điểm mà ở đó một phần chủ yếu của các nghĩa vụ trong quan hệ thương mại được thực hiện hoặc nơi mà nội dung tranh chấp có mối quan hệ chặt chẽ nhất;
• Các bên thỏa thuận dứt khoát, rõ ràng với nhau là nội dung của thỏa thuận trọng tài có liên quan đến hơn một nước.

Trọng tài thương mại quốc tế giải quyết các tranh chấp phát sinh từ các quan hệ Tư pháp quốc tế

2. Vai trò của trọng tài thương mại quốc tế

Theo Luật mẫu về Trọng tài thương mại quốc tế ngày 21/6/1985 của UNCITRAL thì trọng tài sẽ mang tính chất quốc tế khi:

• Vào thời điểm giao kết thỏa thuận trọng tài, các bên có trụ sở kinh doanh ở các nước khác nhau hoặc
• Một trong những yếu tố sau đây ở ngoài lãnh thổ nơi các bên có trụ sở kinh doanh: nơi xét xử trọng tài hoặc nơi thực hiện phần chủ yếu của nghĩa vụ trong quan hệ thương mại hoặc nơi có quan hệ mật thiết với nội dung tranh chấp hoặc
• Các bên đã thỏa thuận rõ ràng là nội dung chủ yếu của thỏa thuận trọng tài liên quan đến hơn một nước.

Tính thương mại của trọng tài quốc tế: Các quan hệ mang tính chất thương mại bao gồm: các giao dịch mua bán hàng hóa, dịch vụ; thỏa thuận phân phối, đại diện hoặc đại lý thương mại, thuê mua xây dựng công trình, tư vấn kỹ thuật, li-xăng, đầu tư, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, hợp đồng thăm dò, khai thác; liên doanh và các hình thức hợp tác liên doanh; vận tải hàng hóa hoặc hành khách bằng đường hàng không, biển, sắt hoặc đường bộ.

Nguyên tắc thỏa thuận trọng tài:

• Nguyên tắc trọng tài viên độc lập, vô tư, khách quan 
• Nguyên tắc trọng tài viên phải căn cứ vào pháp luật
• Nguyên tắc trọng tài viên phải tôn trọng sự thỏa thuận của các bên
• Nguyên tắc giải quyết một lần

Một số nguyên tắc thỏa thuận trọng tài thương mại quốc tế

3. Thẩm quyền của trọng tài thương mại quốc tế

Trọng tài không phải có thẩm quyền đương nhiên giải quyết các vụ việc tranh chấp mà chỉ có thẩm quyền giải quyết tranh chấp khi các bên thỏa thuận và chỉ định. Để trọng tài thương mại quốc tế có thẩm quyền giải quyết, các bên cần lập một thỏa thuận trọng tài. Dựa theo Luật Trọng tài thương mại Việt Nam 2010, thỏa thuận trọng tài là sự thỏa thuận giữa các bên về việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài có thể phát sinh hoặc đã phát sinh.

Sau khi lập thỏa thuận, trọng tài thương mại quốc tế sẽ có thẩm quyền giải quyết tranh chấp giữa các bên chủ thể trừ khi thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc bị một trong các bên hủy bỏ. Như vậy, thỏa thuận giữa các bên là căn cứ để xác lập thẩm quyền của trọng tài thương mại quốc tế.

Thỏa thuận trọng tài có ý nghĩa vô cùng quan trọng:

• Là cơ sở để trọng tài thương mại quốc tế giải quyết các tranh chấp phát sinh
• Thỏa thuận trọng tài loại bỏ thẩm quyền của tòa án. Pháp luật Việt Nam ghi nhận, khi các bên thỏa thuận giải quyết bằng trọng tài thì tòa án sẽ không có thẩm quyền giải quyết nữa

Tuy nhiên, cơ quan trọng tài thương mại và tòa án là hai cơ quan bổ trợ cho nhau khi giải quyết tranh chấp. Tòa án có thẩm quyền:

• Chỉ định trọng tài viên;
• Thay đổi trọng tài viên;
• Áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ các biện pháp khẩn cấp tạm thời;
• Hủy bỏ phán quyết trọng tài.

Thẩm quyền của trọng tài thương mại quốc tế không mang tính đương nhiên, sẽ phụ thuộc vào thỏa thuận trọng tài. Ngoài ra, còn bị ảnh hưởng bởi phạm vi tranh chấp: hạn chế xét xử trong một số quan hệ thương mại, hoặc các tranh chấp phát sinh trong hôn nhân, gia đình, thừa kế…

Trọng tài thương mại quốc tế sẽ có thẩm quyền giải quyết tranh chấp giữa các bên chủ thể

4. Các loại trọng tài thương mại quốc tế cần biết

4.1. Trọng tài thương mại ad – hoc

Là trọng tài được thành lập bởi các bên đương sự, với mục đích là giải quyết một vụ tranh chấp cụ thể nào đó, sau khi giải quyết tranh chấp xong thì nó tự giải thể.

Đặc điểm: Không có trụ sở cố định như đối với trọng tài thường trực; không lệ thuộc vào bất kỳ quy tắc xét xử nào và thường chỉ có một trọng tài viên duy nhất đứng ra do các bên thống nhất lựa chọn.

Ưu điểm: Rất gọn nhẹ và linh hoạt; thời gian thực hiện xét xử ngắn, hai bên dễ dàng đi đến các thỏa thuận chung, chi phí ít;

Nhược điểm: Nó phụ thuộc rất nhiều vào sự hợp tác, phối hợp của các bên liên quan. Hơn nữa vì nó không có quy tắc tố tụng riêng nên phụ thuộc vào hệ thống luật nơi thực hiện xét xử của trọng tài.

4.2. Trọng tài thường trực

Là trọng tài có tổ chức được thành lập ra để hoạt động một cách thường xuyên, có trụ sở và điều lệ rõ ràng, có quy tắc xét xử riêng. Ban trọng tài có thể là một trọng tài viên được chọn trong số các trọng tài viên niêm yết của trung tâm trọng tài hoặc có thể có là ba trọng tài.

Trọng tài thường trực là tổ chức được thành lập ra để hoạt động một cách thường xuyên

5. Cơ chế pháp lý giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại quốc tế

Luật áp dụng để thực hiện xét xử tranh chấp là luật mà trọng tài dùng để xem xét việc thực hiện các nghĩa vụ của các bên tranh chấp trong quá trình thực hiện hợp đồng. Luật này gọi là luật áp dụng cho hợp đồng.

Đối với các tranh chấp thương mại nội địa, đương nhiên, luật được áp dụng trong hợp đồng là luật quốc gia, chẳng hạn như ở Việt Nam thì căn cứ vào luật thương mại, luật đất đai, pháp lệnh hợp đồng kinh tế,… Vấn đề về việc chọn luật áp dụng trong hợp đồng không đặt ra với các hợp đồng nội.

Trong thương mại quốc tế, luật của rất nhiều nước có liên quan đến mối quan hệ của các bên trong hợp đồng và cùng có khả năng thực hiện điều chỉnh hợp đồng ngang nhau. Giữa các nguồn luật đó luôn luôn tồn tài hiện tượng xung đột luật, vì thế khi đưa tranh chấp ra trọng tài, các bên đương sự phải thoả thuận và thống nhất với nhau về luật áp dụng trong hợp đồng. Các nguồn luật được áp dụng trong thương mại quốc tế bao gồm: Các điều ước quốc tế, các tập quán thương mại quốc tế và luật quốc gia. Trong đó:

Điều ước quốc tế: Căn cứ theo quy định tại Khoản 1 Điều 2 trong Luật Điều ước quốc tế 2016 có quy định về khái niệm điều ước quốc tế như sau: Điều ước quốc tế là thỏa thuận bằng văn bản được ký kết nhân danh Nhà nước hoặc Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam với bên ký kết nước ngoài, làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo pháp luật quốc tế, không phụ thuộc vào tên gọi là hiệp ước, công ước, hiệp định, định ước, thỏa thuận, nghị định thư, bản ghi nhớ, công hàm trao đổi hoặc văn kiện có tên gọi khác.

Tập quán thương mại: Căn cứ vào pháp lý tại Điều 3 trong Luật Thương mại 2005 có định nghĩa rõ: Tập quán thương mại là thói quen được thừa nhận rộng rãi trong hoạt động thương mại trên một vùng, miền hoặc một lĩnh vực thương mại, có nội dung rõ ràng được các bên thừa nhận để xác định quyền và nghĩa vụ của các bên trong hoạt động thương mại.

Luật quốc gia: Luật quốc gia là hệ thống các quy phạm về pháp luật có mối liên hệ nội tại đã được thống nhất với nhau, được phân định thành các chế định pháp luật, các ngành luật và được thể hiện rõ trong các văn bản do nhà nước ban hành theo các trình tự thủ tục và hình thức nhất định. Luật quốc gia được xây dựng dựa trên cơ sở ý chí của nhà nước sở tại, không có sự tự nguyện.

Cơ chế pháp lý giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại quốc tế

Trọng tài thương mại quốc tế đã và đang đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quyền lợi của các bên trong quan hệ thương mại quốc tế, giúp họ giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả và nhanh chóng. Với các nguyên tắc và cơ chế pháp lý ngày càng hoàn thiện, trọng tài thương mại quốc tế sẽ tiếp tục là một lựa chọn ưu tiên, góp phần xây dựng môi trường thương mại công bằng và bền vững trong bối cảnh hội nhập toàn cầu.